Dossier: 's-Hertogenbosch
drs. L.W. Verhoef
registeraccountant
Kersengaard 13
3962 JR Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 1 november 2005

Gemeenteraad van
gemeente 's-Hertogenbosch
Postbus 12345
5200 GZ 's-Hertogenbosch

Betreft: Jaarrekening 2004 gemeente 's-Hertogenbosch

Het batig saldo over het jaar 2004 bedraagt € 2,8 miljoen
Aldus de suggestie in uw jaarverslag en jaarrekening over 2004
Is deze suggestie juist?
Nee, want in werkelijkheid was er een nadelig saldo van € 13,4 miljoen
Boekhoudfraude dus!

Geachte Raad,

Zoals eerder de jaarrekeningen 1997 en 2000 heb ik nu de jaarrekening 2004 van gemeente 's-Hertogenbosch bekeken. Hieronder noem ik enkele belangrijke opvallendheden.

Voor u als gemeenteraad is de jaarrekening van uw gemeente een belangrijk document: hiermee legt het college van burgemeester en wethouders rekening en verantwoording aan u af over het gevoerde (financiële) beheer en verder is de jaarrekening voor u een belangrijk ijkmiddel voor de betrouwbaarheid van de begroting 2005 en binnenkort de begroting 2006. Op basis van deze begrotingen beslist u over de hoogte van de gemeentelijke belastingen en over het wel of niet doorgaan van belangrijke activiteiten. Ook voor de (geïnteresseerde) burgers is de jaarrekening een belangrijk document: d.m.v. de jaarrekening legt het gemeentebestuur al dan niet met uw instemming aan de burgers rekening en verantwoording af van het gevoerde (financiële) beheer. Het is dus erg belangrijk dat de jaarrekening en de begroting betrouwbare documenten zijn.
Is de jaarrekening 2004 van 's-Hertogenbosch betrouwbaar?

Op verschillende plaatsen in het boekwerk "Jaarverslag 2004" wordt vermeld en gesuggereerd dat het saldo van de baten en de lasten in 2004 een bedrag is van (positief) € 2,821 miljoen.
Het staat bijvoorbeeld te lezen op pagina 13: "Het uiteindelijke resultaat over het jaar 2004 bedraagt € 2,8 miljoen voordelig."
Het staat te lezen op pagina 13: "Van het positieve resultaat van € 2,8 miljoen ..."
Het staat te lezen op pagina 16: "Het voordelig saldo bedraagt € 2,8 miljoen."
Het staat te lezen op pagina 206: "Het rekeningresultaat bedraagt € 2,8 miljoen."
Het overzicht op pagina 188-189 met opschrift: "Overzicht van baten en lasten" (i.c. de Rekening van baten en lasten) sluit eveneens met het (positieve) bedrag van € 2,821 miljoen.
Dit is echter niet het werkelijke saldo van de baten en de lasten in 2004.
Het werkelijke saldo van de baten en de lasten laat zich afleiden uit de toename of afname van het Eigen vermogen. Volgens de balans (pagina 194-195) bedraagt het Eigen vermogen per 31.12.2004  € 173,0 miljoen en per 31.12.2003  € 186,4 miljoen. Er is dus sprake van een afname van het Eigen vermogen van € 13,4 miljoen. Dit is dus het werkelijke saldo van de baten en de lasten, d.w.z. een nadelig saldo van baten en lasten van € 13,4 miljoen.
Dit bedrag van nadelig € 13,4 miljoen als werkelijk (voordelig) saldo van de baten en de lasten, komt niet overeen met wat midden in het overzicht "Overzicht van baten en lasten" (pagina 188-189) "Resultaat voor resultaatbestemming" van € 4,203 wordt genoemd, wat wèl het geval had moeten zijn. Het was overigens veel duidelijker geweest als wat met "Resultaat voor bestemming" wordt aangeduid, simpelweg was aangeduid met "Saldo van de baten en de lasten", bovendien met het goede bedrag van (negatief) € 13,4 miljoen erbij. Alles wat in het overzicht op pagina 188-189 onder en na dit "Resultaat voor bestemming" is opgenomen, is dus fout, onzin en niet relevant en leidt af van wat dit getal in werkelijkheid is, en had er dus niet moeten staan.

Het werkelijke saldo van de baten en de lasten van € nadelig 13,4 miljoen is alleen goed, als bijvoorbeeld het Eigen vermogen per 31.12.2003 en per 31.12.2004 correct zijn weergegeven. Echter, ten minste moet geconstateerd worden dat:
Omdat uw jaarrekening veel belangrijke en wettelijk voorgeschreven (!) toelichtingen op de reserves en op de voorzieningen mist (alleen al om deze reden voldoet de jaarrekening niet aan de geldende wettelijke voorschriften, i.c. het BBV), ontbreekt voldoende mogelijkheid te beoordelen hoe hard het "reservekarakter" van de als reserves gepresenteerde bedragen c.q. "voorzieningkarakter" van de als zodanig gepresenteerde voorzieningen is.
Ook maakt (alweer in strijd met het BBV) de toelichting bij de balans en de rekening niet duidelijk hoe bijvoorbeeld de pensioenverplichtingen jegens (oud)wethouders en bijvoorbeeld de vakantiegeld- en vakantiedagenverplichtingen in de balans zijn verwerkt, zodat niet te zien is of terzake de balans correct de financiële positie weergeeft.

Door deze tekortkomingen in de presentatie van de vaste activa, de verplichtingen en het eigen vermogen stelt de jaarrekening ook niet in staat door vermogensvergelijking het werkelijke saldo van de baten en lasten af te lezen. Aan de jaarrekening is dus wèl te ontlenen dat het saldo van de baten en de lasten niet het gesuggereerde bedrag van € 2,821 miljoen is, maar stelt niet in staat te zien wat dan het saldo van de baten en de lasten wèl is.

In de hoofdstukken waar de zogenaamde programma's worden behandeld, zijn steeds (in de paragrafen "Wat heeft het gekost?") de baten en de lasten per programma gegeven (pagina 27, 31, 34, 44, etc).  Al deze bedragen tezamen leveren echter het foute saldo op van € 4,203 miljoen dat op pagina 188-189 als "Resultaat voor bestemming" aangeduid wordt en dat in het geheel niet overeenkomt met het werkelijke (negatieve) saldo van de baten en de lasten van € 13,4 miljoen. Dat betekent dat al deze als baten en lasten aangeduide bedragen onjuist of op zijn minst verdacht zijn. Uiteraard zijn foute en verdachte cijfers volstrekt waardeloze informatie. Ze zijn dus totaal ongeschikt om het terzake gevoerde beleid van het gemeentebestuur te beoordelen.

Volgens de jaarrekening 2003 bedroegen de voorzieningen per 31-12-2003 € 32,7 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 67,4 miljoen is. Volgens de jaarrekening 2003 bedroeg het Eigen vermogen per 31-12-2003 € 227,5 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 186,4 miljoen is. In beide gevallen is een goedkeurende accountantsverklaring gegeven. Ten minste een van beide accountantsverklaringen is dus ten onrechte goedkeurend.

In de jaarrekening komt heel veel onzin voor, bijvoorbeeld waar het gaat over reserves, over voorzieningen, over een zogenaamd volgens de nieuwe wettelijke voorschriften (BBV) ander onderscheid tussen reserves en voorzieningen, en zoiets als "investeringen met een economisch nut" en "investeringen met een maatschappelijk nut". Deze onzin leidt alleen maar af. Het weglaten van deze onzin zou het boekwerk "Jaarverslag 2004" dunner en (vooral) toegankelijker maken.
Overigens adviseer ik u sterk tot het opheffen van alle reserves, deze samen te voegen tot één Algemene reserve, en alle baten en lasten op te nemen in waar ze thuishoren, namelijk in de begroting respectievelijk in de rekening van baten en lasten. Dit zal het inzicht in waar het echt over hoort te gaan, aanmerkelijk verbeteren.

Volgens BBV artikel 3 moeten de jaarstukken met name voor raadsleden goed begrijpelijk zijn. U kunt dit het beste zelf beoordelen.

Volgens BBV artikel 25 lid 2 moet de verantwoording inzicht bieden in:
a.    de mate waarin de doelstellingen zijn gerealiseerd;
b.    de wijze waarop getracht is de beoogde maatschappelijke effecten te bereiken.
U kunt zelf het beste de vraag beantwoorden of aan deze eisen is voldaan, met name waar het gaat om de relatie tussen tekst en geldbedragen.

Volgens BBV artikel 54 moet de aard en de reden van elke reserve en van de toevoegingen en onttrekkingen daaraan worden toegelicht. Ik heb dat gemist.
De winst-en-verliesrekening over 1997 sloot met een saldo van € 0,0 miljoen. Het werkelijke saldo was nadelig € 16,7 miljoen. Er werd € 16,7 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2000 sloot met een saldo van € 6,4 miljoen. Het werkelijke saldo was € 37,7 miljoen. Er werd € 31,3 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2003 sloot met een nadelig saldo van € 1,3 miljoen. Het werkelijke nadelig saldo was € 3,5 miljoen. Er werd € 2,2 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2004 sluit met een (voordelig) saldo van € 2,8 miljoen. Het werkelijke saldo is nadelig € 13,4 miljoen. Er wordt dus € 16,2 verzwegen.

Graag was ik u van dienst.

Met vriendelijke groet en hoogachting,

L.W. Verhoef