Dossier: Ministerie van Financiën
drs. L.W. Verhoef
registeraccountant
Kersengaard 13
3962 JR Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 13 juli 2002

De Minister van Financiën
De heer drs. G. Zalm
Postbus 20201
2500 EE 's-Gravenhage

Betreft: Verzwegen miljarden in jaarrekeningen van gemeenten en provincies
            Mijn brief d.d. 16 mei 2002
            Uw brief d.d. 10 juli 2002 (FIPULI 2002-00342 U)

Geachte heer Zalm,

Met uw brief d.d. 10 juli reageerde u op mijn brief van 16 mei 2002. In mijn brief wees ik u op de misstand dat de jaarrekeningen van (de meeste) gemeenten en provincies een totaal verkeerd beeld geven van de financiële positie en, vooral, van de omvang van de opbrengsten en de kosten en het saldo daarvan. Op grote schaal worden opbrengsten en kosten verzwegen. Dat betekent dat de burgers van de betreffende gemeenten en provincies maar ook de belastingbetalers in het algemeen, een totaal verkeerd beeld wordt voorgehouden van bijvoorbeeld de noodzaak van verhogingen van de OZB of zelfs van de heffing zelf. Het betekent ook dat u als Minister van Financiën een totaal verkeerd beeld wordt voorgehouden over de financiën. Ik wees u ook op de misstand dat bij al deze jaarrekeningen volstrekt ten onrechte goedkeurende accountantsverklaringen zijn opgenomen. Enron-affaires, WorldCom-affaires of hoe ze tegenwoordig ook mogen heten, zijn geen exclusief voorrecht van Amerika. Bijna iedere gemeente of provincie is zo'n affaire.
Vrij Nederland van 2 maart 2002 besteedde aandacht aan deze misstand onder de kop Gemeenten verbergen miljarden. Door Vrij Nederland en mijzelf uitgevoerd onderzoek leerde dat de 30 grote gemeenten in 2000 tezamen ƒ 3,8 miljard hadden verzwegen. Hetzelfde (niet gepubliceerde) onderzoek leerde dat de 12 provincies "goed" waren voor een verzwegen bedrag van ruim ƒ 1 miljard.
De Telegraaf van 6 juli 2002 besteedde aandacht aan deze misstand onder de kop Gemeenten verbloemen eigen financiële situatie. Honderden miljoenen buiten boekhoudingen gehouden. De door de Telegraaf om commentaar gevraagde accountantskantoren (Ernst & Young en Deloitte & Touche) ontkennen niet, maar komen alleen met het nogal magere verweer: "Wij houden ons aan de wettelijke voorschriften waar de jaarrekeningen van gemeentes aan moeten voldoen", alsof de wettelijke voorschriften zouden dwingen tot het opmaken van misleidende jaarrekeningen en zouden dwingen tot het geven van goedkeurende accountantsverklaringen bij misleidende jaarrekeningen.

En wat antwoordt Minister Zalm mij? Allereerst verandert hij van onderwerp door bovenaan zijn brief te zetten: "Betreft: Wijziging Comptabiliteitsvoorschriften".  Mijn brief ging daar in het geheel niet over. Verder schrijft Minister Zalm: "Zoals u stelt gaat het ... meer concreet om de ruimte die gemeenten en provincies wordt geboden in de comptabiliteitsvoorschriften." Ik had dat volstrekt niet gesteld. Dat kan ook niet, want de Comptabiliteitsvoorschriften geven de ruimte helemaal niet om dit soort misleidende jaarrekeningen waarin grote bedragen verzwegen worden, op te maken en van goedkeurende accountantsverklaringen te voorzien. Verder stelt u: ".... geconstateerd kan worden dat er geen sprake is van handelen in strijd met de wet van de kant van gemeenten danwel accountants. De Comptabiliteitsvoorschriften 1995 bieden hiervoor momenteel echter simpelweg de ruimte." U ontkent dus niet dat die jaarrekeningen inderdaad misleidend zijn!? Verder schrijft u enkele alinea's over ophanden zijnde wijzigingen van de Comptabiliteitsvoorschriften en de Wet dualisering gemeentebestuur. Dat is irrelevante informatie want die informatie maakt van de misleidende jaarrekeningen niet opeens wèl betrouwbare jaarrekeningen.

Ook al zou het zo zijn dat de huidige Comptabiliteitsvoorschriften voorschrijven of zelfs maar de ruimte boden om misleidende jaarrekeningen op te maken en daar goedkeurende accountantsverklaringen bij te geven, je zou het als integer gemeente- respectievelijk provinciebestuur respectievelijk accountant niet eens moeten willen. Een misleidende jaarrekening blijft een misleidende jaarrekening. Je zou ook als Minister van Financiën geen enkele poging moeten willen ondernemen dit allemaal goed te praten. Je zou alleen maar mogen zeggen dat dit een misstand is waaraan ogenblikkelijk een eind moet worden gemaakt!

Maar is het waar dat de Comptabiliteitsvoorschriften de ruimte geven of zelfs dwingen tot misleidende jaarrekeningen? Nee!

De tekst van Comptabiliteitsvoorschriften artikel 3 luidt:
".... de jaarrekening .... geeft volgens normen die in het maatschap­pelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd, een zodanig inzicht dat een verantwoord oordeel kan worden gevormd over de financiële positie en over de baten en de lasten."

De tekst van Comptabiliteitsvoorschriften artikel 27 luidt:
"De rekening van baten en lasten .... geven ge­trouw, duidelijk en stelselmatig de omvang van alle baten en alle lasten, alsmede het saldo daarvan weer."

Een winst- en verliesrekening waarin niet alle opbrengsten en kosten vermeld zijn, is zonder enige twijfel onbetrouwbaar, leidt niet tot het krijgen van een verantwoord oordeel, en voldoet dus niet aan de in artikel 3 genoemde "normen die in het maatschap­pelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd". Dit is herhaaldelijk in jurisprudentie bevestigd.
Om elke discussie te vermijden of het nu wel of niet is toegestaan wellicht heel bijzondere incidentele opbrengsten en kosten buiten de winst- en verliesrekening te laten, schrijft artikel 27 overduidelijk voor dat de winst- en verliesrekening àlle opbrengsten en àlle kosten moet weergeven. Ten overvloede zegt artikel 27 óók nog dat het saldo van de winst- en verliesrekening het saldo moet zijn van àlle opbrengsten en àlle kosten.
Duidelijker kan het niet!

U zult u bij uw antwoord aan mij (mede) hebben laten leiden door wat uw ambtenaren u vertelden. Die deden dat ongetwijfeld op grond van wat hun collega's van het Ministerie van Binnenlandse Zaken hun vertelden. En die deden dat (mede) op grond van wat hun adviseurs hun vertelden. En die adviseurs zijn dezelfde accountants die die misleidende jaarrekeningen van gemeenten en provincies van goedkeurende accountantsverklaringen voorzien. Die hebben er dus alle belang bij dat u denkt dat de Comptabiliteitsvoorschriften de door u veronderstelde ruimte bieden. En die ambtenaren van Binnenlandse Zaken hebben er alle belang bij dat ze niet door de mand vallen dat ze in de afgelopen jaren hun toezicht op de goede naleving van de Comptabiliteitsvoorschriften grondig hebben verwaarloosd of nog erger, dat ze helemaal niets begrijpen van hoe jaarrekeningen opgemaakt moeten worden om een betrouwbaar beeld te geven van de financiële positie en het financiële reilen en zeilen van een gemeente en provincie. En hiermee geef ik nog maar een eenvoudige, maar wel correcte (!), weergave van een veel complexere situatie!

U denkt dat de nieuwe Comptabiliteitsvoorschriften 2004 verbetering gaan geven? Op de allereerste plaats zou u daar niet op moeten willen wachten. Aan de door mij geschetste misstand zou u al vanaf morgen een einde moeten willen maken. Zijn die nieuwe Comptabiliteitsvoorschriften een verbetering? In het concept is de eis dat er geen opbrengsten en kosten buiten de winst- en verliesrekening mogen blijven, zelfs weggelaten! En er is zelfs een bepaling opgenomen die het verbiedt om een correcte weergave te geven van de personeelskosten! Leest u nu nog eens de vorige alinea over de door mij aangegeven incompetentie van de betreffende ambtenaren.

En die accountants? Een goedkeurende accountantsverklaring mag slechts gegeven worden als aan twee eisen is voldaan:
1. de jaarrekening is betrouwbaar; èn
2. de jaarrekening voldoet aan de wettelijke voorschriften.
De jaarrekeningen van (de meeste) gemeenten en provincies zouden al niet eens vanwege de eerste voorwaarde een goedkeurende accountantsverklaring mogen krijgen, los van de omstandigheid of ze wèl of nìet aan de Comptabiliteitsvoorschriften voldoen!
Waarom geven de betreffende accountants dan toch een goedkeurende verklaring? Vanwege incompetentie en commerciële belangen! Ik zou u hierover heel veel kunnen vertellen en laten zien, het zou nu te ver voeren.

Om het eens op een heel andere manier te lezen en voor uw beter begrip raad ik u dringend aan eens te kijken naar de discussie over de (onbetrouwbaarheid van de) Rotterdamse jaarrekening op www.leefbaarrotterdam.nl onder Forum onder Algemene onderwerpen onder Betrouwbaarheid Rotterdamse jaarrekening. Heel illustratief!

Ik zou het zeer op prijs stellen als u mijn brief van 16 mei jl. opnieuw zou willen lezen en mij (binnenkort) een nieuwe reactie zou willen geven.

Met vriendelijke groet en hoogachting,

L.W. Verhoef