Dossier: Den Haag
drs. L.W. Verhoef
registeraccountant
Kersengaard 13

3962 JR Wijk bij Duurstede


Wijk bij Duurstede,
31 mei 2005

Gemeenteraad van

Gemeente Den Haag
Postbus 12600
2500 DJ Den Haag

Betreft: Jaarrekening 2004 gemeente Den Haag

Geachte Raad,


Zoals eerdere jaarrekeningen heb ik ook de jaarrekening 2004 van gemeente Den Haag bekeken. Hieronder noem ik enkele belangrijke opvallendheden.

Voor u als gemeenteraad is de jaarrekening van uw gemeente een belangrijk document: hiermee legt het college van burgemeester en wethouders rekening en verantwoording aan u af over het gevoerde (financiële) beheer en verder is de jaarrekening voor u een belangrijk ijkmiddel voor de betrouwbaarheid van de begroting 2005 en binnenkort de begroting 2006. Op basis van deze begrotingen beslist u over de hoogte van de gemeentelijke belastingen en over het wel of niet doorgaan van belangrijke activiteiten. Ook voor de (geïnteresseerde) burgers is de jaarrekening een belangrijk document: d.m.v. de jaarrekening legt het gemeentebestuur al dan niet met uw instemming aan de burgers rekening en verantwoording af van het gevoerde (financiële) beheer. Het is dus erg belangrijk dat de jaarrekening en de begroting betrouwbare documenten zijn.
Is de jaarrekening 2004 van Den Haag betrouwbaar?

Op verschillende plaatsen in het boekwerk "Jaarverslag 2004" wordt vermeld en gesuggereerd dat het saldo van de baten en de lasten in 2004 een bedrag is van € 108,4 miljoen, of nog minder zelfs, namelijk € 52,9 miljoen.
Het staat te lezen op pagina 3: "Den Haag sluit het jaar 2004 financieel af met een positief resultaat van € 52,9 miljoen".
Het staat te lezen op pagina 4: "De gemeente Den Haag heeft in 2004 € 2.465,3 miljoen uitgegeven en € 2.573,7 miljoen ontvangen. Het ... resultaat is daarmee € 108,4 miljoen".
Het staat te lezen in het grafiekje op pagina 8 dat een "saldo lasten/baten" noemt van € 108,4 miljoen.
Het staat te lezen op pagina 135: "De gemeente Den Haag heeft .... een voordelig rekeningresultaat behaald van € 108,4 miljoen".
Het staat te lezen op pagina 140: "De gemeente heeft .... € 108,4 miljoen meer ontvangen dan het aan kosten heeft gemaakt. Dit bedrag is daarmee het rekeningresultaat ....".
Het staat te lezen in het overzichtje op pagina 135, waar staat: "Totaal resultaat gemeente € 108,4" (miljoen).
Het overzicht op pagina 140 onder "5.3 Baten en lasten van de gemeente" sluit eveneens met het bedrag van € 108,444 miljoen.
In de balans (bijlage 1) staat onder "Eigen vermogen" eveneens te lezen: "Saldo van de rekening 108.444" (x € 1.000).
In het persbericht dat het gemeentebestuur naar aanleiding van het uitkomen van de jaarrekening deed uitgaan, staat te lezen: "Het boekjaar 2004 wordt ... afgesloten met een positief resultaat van bijna € 53 mln." Andere bedragen als saldo van de ontvangsten en de uitgaven worden in het persbericht niet genoemd.
Dit is/zijn echter niet het werkelijke saldo van de baten en de lasten in 2004.

Het werkelijke saldo van de baten en de lasten laat zich afleiden uit de toename of afname van het Eigen vermogen. Volgens de balans (bijlage 1) bedraagt het Eigen vermogen per 31.12.2004  € 866,958 miljoen en per 31.12.2003  € 720,059 miljoen. Er is dus sprake van een toename van het Eigen vermogen van € 146,899 miljoen. Dit is dus het werkelijke saldo van de baten en de lasten, d.w.z. een voordelig saldo van baten en lasten van € 146,899 miljoen.
Dit bedrag van € 146,899 miljoen als werkelijk (voordelig) saldo van de baten en de lasten, is wat midden tussen de cijfers in het overzicht op pagina 140 en wat in de in bijlage 3 (pagina 151-154) opgenomen "Staat van lasten en baten per programma" (i.c. de Rekening van baten en lasten) "Resultaat voor bestemming" van € 146,900 miljoen wordt genoemd. Het was veel duidelijker geweest als wat met "Resultaat voor bestemming" wordt aangeduid, simpelweg was aangeduid met "Saldo van de baten en de lasten". Alles wat in deze overzichten op pagina 140 en 151-154 onder en na dit "Resultaat voor bestemming" is opgenomen, is onzin en niet relevant en leidt af van wat dit getal in werkelijkheid is, en had er dus niet moeten staan.
Kortom, de conclusie is dat het werkelijke saldo van de baten en de lasten over 2004  (voordelig) € 146,899 miljoen bedraagt.

Dit bedrag van het werkelijke overschot in 2004 van € 146,899 miljoen krijgt reliëf als we het bijvoorbeeld vergelijken met de opbrengst van de onroerendezaakbelasting (OZB) in 2004 van € 111,3 miljoen (zie pagina 82). Den Haag had dus in 2004 met het allergrootste gemak de heffing van OZB kunnen overslaan zonder zelfs maar in de rode cijfers te komen. Met het (bijvoorbeeld in het persbericht) naar buiten brengen van een overschot van slechts € 53 miljoen wordt dit verstopt. Het terugbetalen van de OZB is een reële, zo niet aangewezen, optie.

Het werkelijke saldo van de baten en de lasten van € 146,899 miljoen is alleen goed, als bijvoorbeeld het Eigen vermogen per 31.12.2003 en per 31.12.2004 correct zijn weergegeven. Echter, ten minste moet geconstateerd worden dat:
Omdat uw jaarrekening veel belangrijke en wettelijk voorgeschreven (!) toelichtingen op de reserves en op de voorzieningen mist (alleen al om deze reden voldoet de jaarrekening niet aan de geldende wettelijke voorschriften, i.c. het BBV), ontbreekt voldoende mogelijkheid te beoordelen hoe hard het "reservekarakter" van de als reserves gepresenteerde bedragen c.q. "voorzieningkarakter" van de als zodanig gepresenteerde voorzieningen is. Wèl is te zien dat  er wat betreft reserves en voorzieningen sprake is van een grote chaos.

Door deze tekortkomingen in de presentatie van de vaste activa, de verplichtingen en het eigen vermogen stelt de jaarrekening ook niet in staat door vermogensvergelijking het werkelijke saldo van de baten en lasten af te lezen. Aan de jaarrekening is dus wèl te ontlenen dat het saldo van de baten en de lasten niet het gesuggereerde bedrag van € 108,4 miljoen is, maar stelt niet in staat te zien wat dan het saldo van de baten en de lasten wèl is.

Volgens de jaarrekening 2003 bedroegen de voorzieningen per 31-12-2003 € 332,6 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 529,2 miljoen is. Volgens de jaarrekening 2003 bedroeg het Eigen vermogen per 31-12-2003 € 909,6 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 720,1 miljoen is. In beide gevallen is een goedkeurende accountantsverklaring gegeven. Ten minste een van beide accountantsverklaringen is dus ten onrechte goedkeurend.

In de jaarrekening komt heel veel onzin voor, bijvoorbeeld waar het gaat over reserves, over voorzieningen, over zoiets als "concernresultaat", dienstresultaten en andere resultaten terwijl er maar één resultaat is, namelijk het resultaat, over zoiets als "arbeidskosten gerelateerde verplichtingen" (alleen grammaticaal al klopt hier helemaal niets van), en waar het gaat over zoiets als weerstandsvermogen en weerstandscapaciteit, zelfs zoiets als "structurele" en "incidentele" weerstandscapaciteit die zelfs te berekenen zou zijn, en zoiets als "investeringen met een economisch nut" en "investeringen met een maatschappelijk nut". Deze onzin leidt alleen maar af. Het weglaten van deze onzin zou het boekwerk "Jaarverslag 2004" aanzienlijk dunner en (vooral) toegankelijker hebben gemaakt.

Volgens BBV artikel 3 moeten de jaarstukken met name voor raadsleden goed begrijpelijk zijn. U kunt dit het beste zelf beoordelen.

Volgens BBV artikel 25 lid 2 moet de verantwoording inzicht bieden in:
a. de mate waarin de doelstellingen zijn gerealiseerd;
b. de wijze waarop getracht is de beoogde maatschappelijke effecten te bereiken.
U kunt zelf het beste de vraag beantwoorden of aan deze eisen is voldaan.

Opvallend is dat er nauwelijks enige toelichting wordt gegeven bij de begrotingsoverschrijdingen en -onderschrijdingen, terwijl dat toch een zeer belangrijk onderdeel is van de verantwoording die de jaarrekening beoogt te zijn.

Volgens BBV artikel 28 moet een overzicht worden gegeven van de incidentele baten en lasten. Ik heb dat overzicht gemist.

Volgens BBV artikel 54 moet de aard en de reden van elke reserve en van de toevoegingen en onttrekkingen daaraan worden toegelicht. Ik heb dat gemist.
Overigens adviseer ik u sterk tot het opheffen van alle reserves, deze samen te voegen tot één Algemene reserve, en alle baten en lasten op te nemen in waar ze thuishoren, namelijk in de begroting respectievelijk in de rekening van baten en lasten. Dit zal het inzicht in waar het echt over hoort te gaan, aanmerkelijk verbeteren.

Opvallend is dat het belangrijkste overzicht van het hele boekwerk "Jaarverslag 2004", namelijk de  rekening van baten en lasten, is weggestopt in een bijlage, namelijk bijlage 3.

Volgens de Gemeentewet moet de gemeenteraad de jaarrekening vaststellen en kennis nemen van het jaarverslag. Het is volstrekt onduidelijk waar de jaarrekening begint en eindigt en wat het jaarverslag is, en dus wat u gaat vaststellen.

De winst-en-verliesrekening over 1997 sloot met een saldo van € 449 miljoen. Het werkelijke saldo was € 658 miljoen. Er werd dus € 209 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 1998 sloot met een saldo van € 29 miljoen. Het werkelijke saldo was € 121 miljoen. Er werd dus € 92 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 1999 sloot met een saldo van € 91 miljoen. Het werkelijke saldo was € 60 miljoen. Er werd dus € 31 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2000 sloot met een saldo van € 42 miljoen. Het werkelijke saldo was € 136 miljoen. Er werd dus € 94 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2001 sloot met een saldo van € 89 miljoen. Het werkelijke saldo was € 137 miljoen. Er werd dus € 48 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2002 sloot met een saldo van € 66 miljoen. Het werkelijke saldo was € 85 miljoen. Er werd dus € 19 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2003 sloot met een saldo van € 92 miljoen. Het werkelijke saldo is € 57 miljoen. Er werd dus € 35 miljoen verzwegen.
Daarmee bedraagt de boekhoudfraude over die jaren (per saldo) bijna € 400 miljoen.
De winst-en-verliesrekening over 2004 sluit met een saldo van € 108 miljoen. Het werkelijke saldo is € 147 miljoen. Er wordt dus € 39 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekeningen van de jaren 1997-2004 gaven in totaal een overschot aan van € 966 miljoen. In werkelijkheid hield de gemeente in die jaren € 1.401 miljoen over. Gemeente Den Haag had in al die jaren dus in het geheel geen OZB hoeven te heffen.
Daarmee zijn de verschillen over deze jaren opgelopen naar (per saldo) € 435 miljoen. Dit verschil is genoeg om bijvoorbeeld de OZB van de afgelopen vier jaar volledig terug te betalen.

Graag was ik u van dienst.

Graag verneem ik uw reactie.

Met vriendelijke groet en hoogachting,

L.W. Verhoef