Dossier: Alkmaar
drs. L.W. Verhoef
registeraccountant
Kersengaard 13
3962 JR Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 17 november 2005

Gemeenteraad van
gemeente Alkmaar
Postbus 53
1800 BC Alkmaar

Betreft: Jaarrekening 2004 en begroting 2006 gemeente Alkmaar

Het batig saldo over het jaar 2004 bedraagt € 1,6 miljoen
Aldus de suggestie in uw jaarverslag over 2004
Is deze suggestie juist?
Nee, want het saldo is in werkelijkheid € 5,9 miljoen
Sluit de begroting 2006 met een voordelig saldo van € 0,2 miljoen?
Nee, de begroting 2006 sluit met een nadelig saldo van € 2,3 miljoen

Geachte Raad,

Op verzoek van een belangstellende burger heb ik de jaarrekening 2004 en de begroting 2006 van gemeente Alkmaar bekeken. Hieronder noem ik enkele belangrijke opvallendheden.

Voor u als gemeenteraad is de jaarrekening van uw gemeente een belangrijk document: hiermee legt het college van burgemeester en wethouders rekening en verantwoording aan u af over het gevoerde (financiële) beheer en verder is de jaarrekening voor u een belangrijk ijkmiddel voor de betrouwbaarheid van de begroting 2005 en inmiddels de begroting 2006. Op basis van deze begrotingen beslist u over de hoogte van de gemeentelijke belastingen en over het wel of niet doorgaan van belangrijke activiteiten. Ook voor de (geïnteresseerde) burgers zijn de jaarrekening en de begroting belangrijke documenten: d.m.v. de jaarrekening legt het gemeentebestuur al dan niet met uw instemming aan de burgers rekening en verantwoording af over het gevoerde (financiële) beheer en d.m.v. de begroting leggen het gemeentebestuur en de gemeenteraad rekening en verantwoording af over de voorgenomen aanwending van de belastinggelden. Het is dus erg belangrijk dat de jaarrekening en de begroting betrouwbare documenten zijn.
Is de jaarrekening 2004 van Alkmaar betrouwbaar? Is de begroting 2006 betrouwbaar?

Op verschillende plaatsen in het boekwerk "Programmarekening 2004" wordt gesuggereerd dat het saldo van de baten en de lasten in 2004 een bedrag is van € 1,606 miljoen.
Het stond ook te lezen in het persbericht dat het gemeentebestuur naar aanleiding van het uitkomen van de jaarrekening deed uitgaan. In dat persbericht was te lezen: "Gemeenterekening 2004 sluit met een positief saldo € 1,6 mln."
Dit is echter niet het werkelijke saldo van de baten en de lasten in 2004.

Het werkelijke saldo van de baten en de lasten laat zich afleiden uit de toename of afname van het Eigen vermogen. Volgens de balans (pagina 92-93) bedraagt het Eigen vermogen per 31.12.2004  € 79,4 miljoen en per 31.12.2003  € 73,5 miljoen. Er is dus sprake van een toename van het Eigen vermogen van € 5,9 miljoen. Dit is dus het werkelijke saldo van de baten en de lasten, d.w.z. een voordelig saldo van baten en lasten van € 5,9 miljoen.

Dit bedrag van € 5,9 miljoen als werkelijk (voordelig) saldo van de baten en de lasten, komt niet overeen met wat midden in het overzicht "Overzicht lasten en baten en mutaties met reserves per programma" (i.c. de Rekening van baten en lasten) (pagina 116) "Resultaat voor bestemming" van € 6,731 miljoen wordt genoemd, wat wèl het geval had moeten zijn. Het was veel duidelijker geweest als wat met "Resultaat voor bestemming" wordt aangeduid, simpelweg was aangeduid met "Saldo van de baten en de lasten". Alles wat in het overzicht op pagina 116 onder en na dit "Resultaat voor bestemming" is opgenomen, is onzin en niet relevant en leidt af van wat dit getal in werkelijkheid is, en had er dus niet moeten staan.

Dit bedrag van het werkelijke overschot in 2004 van € 5,9 miljoen krijgt reliëf als we het bijvoorbeeld vergelijken met de opbrengst van de onroerendezaakbelasting (OZB) in 2004 van € 19,012 miljoen (zie pagina 42). Alkmaar had dus in 2004 met 30% minder kunnen volstaan. Hoe legt u dat aan de burgers uit?

Het werkelijke saldo van de baten en de lasten van € 5,9 miljoen is alleen goed, als bijvoorbeeld het Eigen vermogen per 31.12.2003 en per 31.12.2004 correct zijn weergegeven. Echter, ten minste moet geconstateerd worden dat:
Door deze tekortkomingen in de presentatie van de vaste activa, de verplichtingen en het eigen vermogen stelt de jaarrekening ook niet in staat door vermogensvergelijking het werkelijke saldo van de baten en lasten af te lezen. Aan de jaarrekening is dus wèl te ontlenen dat het saldo van de baten en de lasten niet het gesuggereerde bedrag van € 1,6 miljoen is, maar stelt niet in staat te zien wat dan het saldo van de baten en de lasten wèl is.

In de hoofdstukken waar de zogenoemde programma's worden behandeld, zijn steeds (in de paragrafen "Wat heeft het gekost" de baten en de lasten per programma gegeven (pagina 10, 13, 16, etc).  Al deze bedragen tezamen leveren echter het foute saldo op van € 6,731 miljoen dat op pagina 116 als "Resultaat voor bestemming" aangeduid wordt en dat in het geheel niet overeenkomt met het werkelijke saldo van de baten en de lasten van € 5,9 miljoen. Dat betekent dat al deze als baten en lasten aangeduide bedragen onjuist of op zijn minst verdacht zijn. Uiteraard zijn foute en verdachte cijfers volstrekt waardeloze informatie. Ze zijn dus totaal ongeschikt om het terzake gevoerde beleid van het gemeentebestuur te beoordelen.

In de jaarrekening komt heel veel onzin voor, bijvoorbeeld waar het gaat over reserves, over voorzieningen, en waar het gaat over zoiets als weerstandsvermogen en weerstandscapaciteit, en zoiets als "investeringen met een economisch nut" en "investeringen met een maatschappelijk nut", ja zelfs zoiets als "investeringen in de openbare ruimte met uitsluitend maatschappelijk nut. Deze onzin leidt alleen maar af. Het weglaten van deze onzin zou het boekwerk "Programmarekening 2004" aanzienlijk dunner en (vooral) toegankelijker maken.
Overigens adviseer ik u sterk tot op het opheffen van alle reserves, deze samen te voegen tot één Algemene reserve, en alle baten en lasten op te nemen in waar ze thuishoren, namelijk in de begroting respectievelijk in de rekening van baten en lasten. Dit zal het inzicht in waar het echt over hoort te gaan, aanmerkelijk verbeteren.

Het valt op dat de hele verantwoording van circa € 290 miljoen aan ontvangsten en uitgaven slechts is opgedeeld in circa 15 opbrengst- en kosten-posten. Al de penningmeester van de lokale voetbalvereniging zal het uitgebreider doen. Een zich respecterende gemeenteraad zal hier geen genoegen mee nemen!

(De zogenoemde "Productenrealisatie 2004" is u slechts ter kennisneming voorgelegd. U kunt er niet over discussiëren. U heeft er niets over te beslissen! Ook de accountantsverklaring heeft er geen betrekking op.)

In het overzicht "Niet in de balans opgenomen langlopende verplichtingen" (pagina 103) wordt niets gezegd over de omvang van de vakantiegeld- en vakantiedagenverplichtingen en de verplichtingen uit hoofde van wachtgeld- en pensioenverplichtingen van bijvoorbeeld (oud-)wethouders. Het zou weleens om een substantieel bedrag kunnen gaan. Overigens hadden deze verplichtingen zondermeer in de balans moeten zijn opgenomen. Nu dit niet gebeurd is, geeft de balans terzake niet goed de financiële positie weer. Dit laatste is in strijd met BBV artikel 3.

Volgens BBV artikel 3 moeten de jaarstukken met name voor raadsleden goed begrijpelijk zijn. Of de jaarrekening aan deze niet onbelangrijke eis voldoet, kunt u het beste zelf beoordelen.

Volgens BBV artikel 25 lid 2 moet de verantwoording inzicht bieden in:
a.    de mate waarin de doelstellingen zijn gerealiseerd;
b.    de wijze waarop getracht is de beoogde maatschappelijke effecten te bereiken.
U kunt zelf het beste de vraag beantwoorden of aan deze eisen is voldaan, met name waar het gaat om de aansluiting tussen teksten en geldbedragen.

Volgens de Gemeentewet moet de gemeenteraad de jaarrekening vaststellen en kennis nemen van het jaarverslag. Het is volstrekt onduidelijk waar de jaarrekening begint en eindigt en wat het jaarverslag is, en dus heeft vastgesteld.

Ik heb ook uw begroting 2006 bekeken.
Wat u ervan begrepen heeft, is mij niet bekend, maar het begrotingsboekwerk geeft aan dat voor 2006 een nadelig is begroot van € 2,280 miljoen (en dus niet een voordelig saldo van € 0,200 miljoen, wat u wellicht denkt), en dat u voor 2007 moet rekening houden met een nadelig saldo van € 2,411 miljoen, voor 2008 met een nadelig saldo van € 2,216 miljoen en voor 2009 met een nadelig saldo van € 0,800 miljoen. Het is (mij) niet mogelijk te controleren of deze saldi overeenstemmen met de wijzigingen in het Eigen vermogen in de genoemde jaren vanwege het ontbreken van gegevens daarover. Deze gegevens hadden volgens BBV artikel 7 en artikel 20.2.d wèl in het begrotingsboekwerk moeten zijn opgenomen. In de begroting(scijfers) zullen zich ongetwijfeld dezelfde fouten voordoen die ik ook  constateerde in de jaarrekening 2004.

Het begrotingsboekwerk maakt duidelijk dat het college van b&w een Eigen vermogen per 31.12.2005 verwacht van € 72,1 miljoen (pagina 65). Het Eigen vermogen per 31.12.2004 bedroeg volgens de jaarrekening 2004 een bedrag van € 79,4 miljoen. Dat betekent dat het college van b&w een nadelig saldo van baten en lasten over 2005 verwacht van € 7,3 miljoen. Was u dat al meegedeeld?

Graag was ik u van dienst.

Met vriendelijke groet en hoogachting,

L.W. Verhoef